Hoe wij al 20 jaar impact maken

Lees interviews

Deel dit artikel

LinkedIn
X
Email
Facebook

Waarom keren langdurig zieke werknemers zo moeilijk terug naar werk, juist in de twee jaar tussen uitval en de WIA-keuring? Volgens Jan Taco Bosma, vicevoorzitter van de Landelijke Cliëntenraad (LCR), hangen preventie en re-integratie nauw met elkaar samen. Juist omdat terugkeer naar werk zo moeilijk kan zijn, is het belangrijk om uitval zoveel mogelijk te voorkomen. Daar valt nog veel winst te behalen. Dat begint bij werkgevers die signalen serieus nemen en zorgen voor goede arbeidsomstandigheden.

Dit artikel is onderdeel van de serie Blikopeners ‘Ander perspectief op re-integratie‘.

WIA-instroom terugdringen? Begin bij de werkvloer

Het Nederlandse stelsel van arbeidsongeschiktheid staat in de schijnwerpers. De discussie richt zich vooral op de instroom in de WIA. Die zou inmiddels zo groot zijn dat een ingrijpende aanpassing van het stelsel onvermijdelijk is. De Landelijke Cliëntenraad (LCR) deelt die conclusie niet. Er valt nog een wereld te winnen door mensen aan het werk te houden en uitval te voorkomen: vooral onder de snelst groeiende groep WIA-instromers.

Vooral mensen met psychische problematiek verdienen aandacht. Het gaat daarbij met name om vrouwen onder de 40 jaar die werken in het onderwijs, zorg en welzijn of binnen de (rijks)overheid. De uitval onder de werknemers die daar werken, neemt al jaren toe. Het is daarom volgens de LCR tijd dat werkgevers en werknemers concretere afspraken maken over het voorkomen van psychische overbelasting. Want duurzame inzetbaarheid begint bij goede arbeidsomstandigheden.

Oorzaken en gevolgen

De samenhang tussen een krappe arbeidsmarkt en een hoge werkdruk is inmiddels bekend. Personeelstekorten komen in veel branches voor, maar treffen vooral het onderwijs, de zorg en de (rijks)overheid hard. Minder mensen moeten hetzelfde werk doen, waardoor de druk op werknemers toeneemt. En als organisaties daar onvoldoende op inspelen, ontstaan ‘automatisch’ stressgerelateerde klachten.

Preventie van uitval door psychische problematiek en de re-integratie ná uitval hebben veel met elkaar gemeen.

Mentale belastbaarheid

Maar personeelstekorten zijn niet het enige probleem. Ook de aard van het werk speelt een belangrijke rol. Lesgeven en werken in de zorg zijn mentaal belastende werkzaamheden, die veel vragen van het emotionele verwerkingsvermogen van werknemers. Wanneer zij bovendien weinig autonomie ervaren of werken in een ongezonde organisatiecultuur, ontbreekt vaak de ruimte om de druk te verlichten. Daar komt bij dat sommige beroepen gepaard gaan met een voortdurende stroom aan prikkels. Denk aan leraren die dagelijks voor een klas jongeren staan. Ook dat vraagt veel van hun mentale belastbaarheid.

Het voorbeeld van Arianne (36 jaar) laat dit zien. ‘Ik ben na mijn studie begonnen als geschiedenisdocent in de onderbouw. Gaandeweg ben ik doorgegroeid en kan ik tot vwo-niveau lesgeven in alle leerjaren. Dat heb ik altijd heel mooi werk gevonden, maar het werd elk jaar lastiger: de taken namen toe, de werkdruk werd hoger, de leerlingen ‘mondiger’ en de roosters werden steeds ongunstiger voor mij. Ik heb dat aangekaart en heb ook voorgesteld, samen met de andere docenten, om daar verandering in te brengen. Maar daar wilde de schoolleiding niet aan beginnen. Ik kwam in de knel met mijn thuissituatie, begon steeds slechter te slapen en uiteindelijk hield ik het niet meer vol. Ik ben nu drie jaar uit de running, zou graag weer aan de slag gaan, maar voorlopig lukt me dat echt niet.’

Altijd ‘aan’

Om de werkdruk te verlagen, wordt vaak gekeken naar technologische oplossingen, waaronder artificiële intelligentie (AI). Daarvan wordt veel efficiëntiewinst verwacht. Hoewel technologie werknemers inderdaad taken uit handen kan nemen, heeft zij ook een keerzijde. Werk kan complexer worden, er kunnen nieuwe taken bijkomen en werknemers krijgen te maken met andere prikkels en vormen van druk.

Al deze factoren kunnen de balans tussen werk en privé verstoren. Werknemers ervaren het gevoel voortdurend ‘aan’ te moeten staan en altijd bereikbaar te moeten zijn. Daarmee neemt ook het risico op uitval toe.

Maar de Arbo dan?

Binnen de Arbowet zijn er al mogelijkheden om psychische overbelasting tegen te gaan. De wet verplicht werkgevers beleid te voeren om psychosociale arbeidsbelasting te voorkomen en te beperken. Dat begint met een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E). Daarin brengt de werkgever de risico’s van het werk in kaart, waaronder werkdruk, en beoordeelt hij hoe ernstig die zijn. Op basis daarvan moet een plan van aanpak duidelijk maken welke maatregelen worden genomen, wie hiervoor verantwoordelijk is en binnen hoeveel tijd de uitvoering gereed moet zijn.

De praktijk is echter weerbarstig. Werkgevers voldoen lang niet altijd aan hun wettelijke verplichtingen. Volgens de Nederlandse Arbeidsinspectie beschikte in 2022-2023 slechts 64 procent van de werkgevers over een RI&E. Bij ongeveer een derde daarvan schoot de kwaliteit bovendien tekort. Ook de handhaving door de toezichthouder is onvoldoende krachtig en te beperkt in omvang. De Arbowet is weliswaar een logische plek om psychische overbelasting aan te pakken – maar het hoeft niet de enige plek te zijn.

Halima (41 jaar) werkte jarenlang in de zorg. ‘Ik heb twee keer een hernia gehad. Dat is lastig in de zorg, maar het lukte me om aan de slag te blijven. Daarvoor heb ik wel gevraagd om een tilcursus te kunnen volgen, om mijn rug te ontlasten. Volgens de regels zou mijn werkgever daar serieus naar moeten kijken, maar dat gebeurde niet. Ik speelde het hogerop, maar werd terugverwezen naar mijn leidinggevende. Uiteindelijk probeerde ik steeds wel aan het werk te blijven, maar ik kón niet meer. Nu zit ik met twee beperkingen: mijn rug is versleten en ik heb een burn-out. Dat had echt voorkomen kunnen worden.’

Wat is nodig?

Volgens de LCR moeten het voorkomen en beperken van psychische overbelasting een vaste plaats krijgen in het verzuimbeleid. Daarnaast moet preventie veel nadrukkelijker worden verankerd in cao-afspraken. In cao’s zijn immers afspraken tussen werkgevers en werknemers over arbeidsomstandigheden vastgelegd. Beide partijen verbinden zich aan die afspraken en kunnen elkaar op de naleving ervan aanspreken. Waar nodig kunnen werknemers hun rechten ook privaatrechtelijk afdwingen.

De wet stelt de norm, maar een cao kan die vertalen naar concrete, controleerbare afspraken die aansluiten bij de omstandigheden in een sector. Zo krijgt het voorkomen en beperken van psychische overbelasting een extra boost. Daarbij hoeft het wiel niet opnieuw te worden uitgevonden. In verschillende cao’s zijn al bepalingen opgenomen die bijdragen aan het voorkomen van psychische overbelasting. Tot op heden zijn die afspraken echter nog te beperkt of te vrijblijvend.

Bouwstenen

Een paar voorbeelden maken dat duidelijk. In de cao Rijk ontbreekt een expliciete uitwerking van preventie van psychische overbelasting. De cao Primair Onderwijs benoemt wel het belang van het tegengaan van psychische belasting, maar werkt dit niet verder uit. In andere cao’s zijn meer concrete aanknopingspunten te vinden. Zo biedt de cao Voortgezet Onderwijs mogelijkheden om het aantal lesuren te verminderen. De cao Verpleeg-, Verzorgingshuizen, Thuiszorg en Jeugdgezondheidszorg erkent het belang van rust, hersteltijd en duurzame inzetbaarheid. Deze afspraken vormen een begin, maar zijn nog geen onderdeel van een samenhangend preventiebeleid.

De bouwstenen zijn dus aanwezig, maar een samenhangende aanpak ontbreekt. Je zou mogen verwachten dat juist in de sectoren waar psychische overbelasting een belangrijke oorzaak van uitval is, een integraal preventiebeleid vanzelfsprekend wordt.

Samenhangende aanpak

Wat de LCR betreft worden de kennis, de methodieken en maatregelen die nodig zijn voor een volwaardig beleid om psychische overbelasting te voorkomen en te beperken samengebracht. De kennis is er al. Zo heeft het Trimbos-instituut onderzoek en kennis beschikbaar gesteld, ontwikkelde de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen een handleiding en probeert Sterk door Werk het thema nadrukkelijker onder de aandacht te brengen. De volgende stap is om die kennis structureel te benutten.

Daarom pleit de LCR voor de ontwikkeling van een landelijk afwegingskader voor de preventie van psychische problematiek. Een soort menu waaruit cao-onderhandelaars kunnen putten om passende, concrete afspraken te maken. Daarbij moet in ieder geval aandacht zijn voor:

  • tijd voor rust en herstel, ook tijdens werkuren;
  • een bewustere omgang met visuele en auditieve prikkels;
  • meer autonomie bij de organisatie en uitvoering van het eigen werk;
  • algemene en gerichte maatregelen om de werkdruk te verlagen;
  • het actief bevorderen van sociale cohesie op de werkvloer.

Dit draagt bij aan een gezonde organisatiecultuur, waarin werknemers grenzen kunnen stellen, knelpunten kunnen bespreken en zich gehoord voelen.

De gemene deler

Preventie van uitval door psychische problematiek en de re-integratie ná uitval hebben veel met elkaar gemeen. Het levert weinig op om ‘een beetje’ aan preventie te doen. Dat geldt ook voor re-integratie: het zet weinig zoden aan de dijk als de re-integratie niet volwaardig wordt vormgegeven.

In beide gevallen gaat het erom dat werkgevers de meerwaarde inzien van een doordacht preventie- en re-integratiebeleid en zich hiervoor verantwoordelijk voelen. Daarom pleit de LCR ervoor beide elementen aan elkaar te koppelen en niet als losse delen te beschouwen. Dat houdt in dat er zowel formele als informele stappen moeten worden genomen. Denk bij formele stappen aan het opnemen van maatregelen om psychische overbelasting te voorkomen in cao’s. Informele stappen zijn bijvoorbeeld het bespreekbaar maken van de bedrijfscultuur. Zowel Halima als Arianne hadden niet uit hoeven te vallen als vanuit het management beter naar hen was geluisterd en er vervolgens adequaat was gehandeld.

Uiteraard is een succesvolle re-integratie niet uitsluitend afhankelijk van de heersende bedrijfscultuur. Aspecten zoals passende begeleiding, scholing, de beschikbare financiële ruimte en zaken die bij de werknemer zelf spelen, hebben grote invloed op het proces. Maar vaak begint het dus bij kennis en motivatie: zowel aan de kant van de werkgever als de kant van de werknemer.

Veel onbenutte ruimte

Een bredere en meer structurele aanpak van psychische overbelasting zal niet alle problemen oplossen. Personeelstekorten blijven veel sectoren onder druk zetten. Bovendien beschikt niet iedere onderneming of organisatie over dezelfde mogelijkheden om een uitgebreid preventiebeleid te voeren.

Toch is de LCR ervan overtuigd dat er nog veel onbenutte ruimte is. De kennis bestaat, de wettelijke kaders zijn er en in cao’s zijn al aanknopingspunten te vinden. Het komt er nu op aan die mogelijkheden beter te benutten en met elkaar te verbinden.

Uiteindelijk moet preventie niet alleen op papier worden geregeld, maar vooral op de werkvloer merkbaar zijn. Door psychische overbelasting een prominentere plaats te geven in cao-afspraken, kan het onderwerp ook steviger verankerd raken in het denken en handelen van management en ondernemingsraden. Het voorkomen van uitval beperkt maatschappelijke kosten, helpt mensen duurzaam aan het werk te blijven – en dat is dan weer goed voor de nationale arbeidsproductiviteit.

Over de Blikopenerserie ‘Ander perspectief op re-integratie’

In de Blikopener-series onderzoekt Blik op Werk samen met (ervarings)deskundigen actuele maatschappelijke vraagstukken rond werk en participatie. Via gesprekken, interviews en bijeenkomsten brengen we verschillende perspectieven samen en komen we tot nieuwe inzichten en frisse denkrichtingen: Blikopeners.

De eerste Blikopenersessie heeft als thema ‘Ander perspectief op re-integratie’. Aanleiding voor deze serie is het 20-jarig jubileum van het Keurmerk Arbeid, voorheen Keurmerk Re-integratie. In het startartikel vraagt Robertjan Uijl, directeur-bestuurder Blik op Werk, zich af waarom we met ons uitgebreide systeem moeite hebben om langdurig zieke werknemers te re-integreren. Op dit artikel reageren enkele experts en ervaringsdeskundigen met verschillende perspectieven.