Waarom zieke werknemers niet terugkeren naar werk

Dat arbeidsongeschiktheid als een geldprobleem wordt gezien, zou je als een cultureel aspect kunnen zien. Er spelen echter meer culturele patronen mee. Zo wordt de overtuiging dat je zieke werknemers met rust moet laten in Nederland breed gedeeld. Bovendien weten werkgevers niet hoe ze moeten handelen bij psychische klachten, wordt de bureaucratie gebruikt als dekmantel en is onduidelijk wie verantwoordelijk is voor de re-integratie. Dit lijkt tot gevolg te hebben dat vermijding in onze cultuur de norm is.

De zieke werknemer met rust laten

In Nederland laten we zieke werknemers doorgaans liever met rust. Dat klinkt menselijk, maar het heeft een groot nadeel. De zieke werknemer raakt los van zijn werk en collega’s. De leidinggevende heeft steeds minder contact. Hoe langer dit duurt, hoe moeilijker het wordt om terug te keren naar het werk. De werknemer komt alleen te staan, wat zeker niet helpt bij het herstel. Er zijn genoeg voorbeelden bekend van werknemers die tijdens een maandenlange afwezigheid alleen mailtjes krijgen van de werkgever over het plan van aanpak. De werknemer kan alles bespreken met de bedrijfsarts. Beiden doen dan precies wat het systeem vraagt, maar raken elkaar volkomen kwijt.

Vermijding is geen exclusief werkgeversprobleem. Ook voor werknemers is het gebruikelijk geworden om de werkgever zo min mogelijk te vertellen en alles via de bedrijfsarts te laten lopen. Dat is begrijpelijk, de privacywetgeving is er niet voor niets en er is sprake van een hiërarchie waardoor niet iedere werknemer zich vrij voelt om open te zijn. De ziekmelding is bovendien een sociaal geaccepteerde vluchtroute geworden. Wie een conflict heeft met zijn leidinggevende, zich niet gewaardeerd voelt of opziet tegen een moeilijk gesprek, krijgt van collega’s al snel het advies: “Dan meld je je toch ziek?” Niet uit kwade wil, maar als teken van steun. Ook dan wordt het ongemakkelijke gesprek uit de weg gegaan en eenmaal ziek is de weg naar dat gesprek alleen maar langer geworden.

Psychische klachten niet bespreken

Vooral bij ziekteverzuim door psychische problemen is vermijding de norm. Zeker met de enorme toename van de psychische ziekteverzuim vinden werkgevers het lastig om het gesprek daarover te voeren. Ze praten makkelijker over een gebroken been dan over psychische gezondheid. Daarbij speelt de privacywetgeving wederom een rol: privacy is een groot goed in Nederland. Als werkgever mag je niet vragen naar de aard en oorzaak van de ziekte – alleen naar wat iemand nog wél kan. Zeker bij psychische problemen tast je als werkgever in het duister. Dit probleem heeft dus twee kanten: een juridische – wat mag je eigenlijk wel en niet vragen? –  en een culturele: werkgevers zijn bang om te kwetsen, klachten te krijgen of een grens over te gaan. Het gevolg is dat ze niets doen. Terwijl ze eigenlijk wel wat moeten doen: contact leggen met de zieke werknemer en in gesprek met elkaar blijven. Want dat bevordert het herstel, ook als dit contact ongemakkelijk is.

Wat daarbij ook nog speelt is dat veel psychische klachten vaak niet alleen met het werk te maken hebben. Ook omstandigheden thuis spelen mee, soms als voornaamste oorzaak. Voor een werkgever voelt dat als terrein waarover hij niets te zeggen heeft. Dit onderwerp wordt dan ook nauwelijks besproken en daarmee neemt de verwijdering tussen werkgever en werknemer alleen maar meer toe.

Papierwerk in plaats van gesprek

Dat werkgevers het gesprek niet voeren, is zelden onwil. Het is onvermogen. De wet is goed doordacht, maar ook erg formalistisch. Het plan van aanpak is zo voorgeprogrammeerd dat het echte gesprek met de werknemer erbij in kan schieten. Zeker voor een kleinere werkgever, die naast de ziekmelding ook de winkel draaiende moet houden, is re-integratie tijdrovend en ingewikkeld. Dan is het verleidelijk om vooral het proces te volgen dat is ingericht. Op tijd het plan van aanpak bespreken en elke zes weken bijstellen en geen boete van het UWV riskeren. Het papierwerk is op orde, maar het contact verdwijnt ongemerkt naar de achtergrond. De vraag is dus waarom het systeem het zo makkelijk maakt om het gesprek over te slaan.

Veel schakels, niemand verantwoordelijk

De werkgever is dus verantwoordelijk voor de loondoorbetaling. Maar wie is verantwoordelijk voor de re-integratie? Wie voert het gesprek met de werknemer? Dat dit onduidelijk is, heeft te maken met het aantal partijen dat betrokken is bij een zieke werknemer. Dat zijn er gemiddeld vijf: de werknemer zelf, de werkgever, de arbodienst, de bedrijfsarts, de casemanager en vaak ook nog behandelaars, zoals de huisarts. De vraag is of we het daarmee niet alleen maar ingewikkelder maken.

Die keten roept ook vragen op. De bedrijfsarts heeft een wettelijk verankerde professionele autonomie, maar wordt betaald door de werkgever. Hoe zorgen we ervoor dat de werknemer die onafhankelijkheid ook zo ervaart? Aan de andere kant spreekt de werknemer de bedrijfsarts meestal vaker dan de werkgever. De vraag is of de bedrijfsarts daardoor de belangen van een werknemer zwaarder mee laat wegen in het advies. Ook kun je je afvragen welke drijfveren er eigenlijk in het verdienmodel van de verzuimketen zelf zit: wordt iedere schakel beloond voor herstel of soms ook voor de duur van het traject?